Religijność a zaangażowanie obywatelskie – co mówią badania z Polski i świata

Choć na pierwszy rzut oka może wydawać się, że religijność i aktywność obywatelska to dwa zupełnie odrębne światy, wiele badań socjologicznych przeprowadzonych w Polsce i na świecie wskazuje na coś zupełnie innego. Osoby aktywnie praktykujące religijnie – niezależnie od wyznania – znacznie częściej angażują się w życie społeczne, obywatelskie i wolontariat niż osoby deklarujące brak uczestnictwa w praktykach religijnych.

To zjawisko nie jest tylko ciekawostką statystyczną, ale ważnym sygnałem dla tych, którzy chcą zrozumieć, co kształtuje postawy obywatelskie, motywacje do działania na rzecz wspólnoty i gotowość do angażowania się w życie publiczne. W rzeczywistości religijność bywa bardzo silnym czynnikiem budującym kapitał społeczny, tworzącym sieci wsparcia i strukturę motywacyjną.

Dane z Polski – kto najczęściej działa na rzecz wspólnoty?

W Polsce, gdzie znaczna część społeczeństwa wciąż identyfikuje się z katolicyzmem, różnice między praktykującymi a niepraktykującymi są bardzo wyraźne. Według badań CBOS oraz wielu analiz socjologicznych:

Osoby systematycznie uczestniczące w praktykach religijnych (np. regularne uczęszczanie na msze, modlitwy, spotkania wspólnot) o wiele częściej biorą udział w akcjach charytatywnych, zbiórkach na cele społeczne, wolontariacie czy lokalnych wydarzeniach.
Częściej należą do organizacji pozarządowych, fundacji lub stowarzyszeń działających na rzecz lokalnych społeczności.
Są bardziej skłonne do głosowania w wyborach, podpisywania petycji obywatelskich i angażowania się w inicjatywy obywatelskie.
Częściej są członkami lokalnych rad parafialnych, samorządów osiedlowych czy komitetów społecznych.
Są bardziej aktywni w działaniach prospołecznych, takich jak pomoc sąsiedzka, wspólne inicjatywy lokalne, protesty w sprawach etycznych lub moralnych.

Z kolei osoby nieuczestniczące w praktykach religijnych – nawet jeśli deklarują wiarę – zdecydowanie rzadziej wykazują aktywność społeczną i obywatelską, niechętnie uczestniczą w zbiorowych działaniach, rzadziej też deklarują zaufanie do instytucji społecznych.

Religia jako źródło motywacji do działania

Dlaczego religijność sprzyja zaangażowaniu obywatelskiemu? Wyjaśnienia mogą być różne, ale wiele z nich wskazuje na kilka kluczowych elementów:

Społeczność religijna jest miejscem, gdzie ludzie uczą się współpracy, wzajemnego wsparcia i odpowiedzialności za innych.
Nauki moralne religii często podkreślają znaczenie działania na rzecz dobra wspólnego, troski o słabszych i potrzebujących.
Religia daje poczucie sensu i celu, które może motywować do działania poza własnym interesem.
Wspólnota religijna oferuje konkretne struktury i okazje do działania, np. zbiórki charytatywne, akcje pomocowe, opieka nad osobami starszymi, udział w duszpasterstwie.

Dla wielu osób to właśnie religia jest pierwszym miejscem, gdzie uczą się wartości społecznych, takich jak:

solidarność
odpowiedzialność
służba
współpraca
zaufanie
troska o wspólne dobro

To wszystko przekłada się na większą aktywność w szerszym życiu społecznym.

Globalne potwierdzenie – religia i obywatelskość na świecie

Zjawisko to nie dotyczy tylko Polski. W badaniach prowadzonych w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, krajach Europy Zachodniej, a nawet w Ameryce Łacińskiej i Azji obserwuje się podobne zależności:

W USA osoby uczestniczące w życiu religijnym są znacznie bardziej aktywne obywatelsko – częściej głosują, piszą listy do władz, uczestniczą w lokalnych debatach.
W Niemczech praktykujący protestanci i katolicy częściej udzielają się społecznie, szczególnie w kontekście migracji, edukacji i ekologii.
W krajach Ameryki Południowej wspólnoty religijne, zwłaszcza kościoły ewangelikalne, pełnią kluczową rolę w mobilizowaniu obywateli do działań społecznych, tworzenia oddolnych struktur pomocy i obrony praw społecznych.
W Azji religijne wspólnoty buddyjskie czy chrześcijańskie bardzo często organizują lokalną pomoc, działania edukacyjne, opiekę nad starszymi i samotnymi.

Wolontariat, wybory, petycje – różne formy zaangażowania

W praktyce osoby religijne angażują się w wiele działań, które mają realny wpływ na życie społeczne:

głosowanie w wyborach lokalnych i krajowych
uczestnictwo w konsultacjach społecznych
działanie w organizacjach pożytku publicznego
udział w zbiórkach żywności, odzieży, środków czystości
wsparcie osób w kryzysie bezdomności
udział w protestach, marszach, kampaniach społecznych
zaangażowanie w działania edukacyjne, wychowawcze, pomocowe

To nie tylko aktywność symboliczna – bardzo często osoby praktykujące realnie wpływają na kształt lokalnej rzeczywistości, są liderami opinii i mają duże znaczenie dla dynamiki wspólnotowej.

Czy niereligijni są bierni społecznie?

To pytanie pojawia się często, ale nie ma na nie jednoznacznej odpowiedzi. Nie chodzi o to, że osoby niereligijne są mniej wartościowe społecznie – raczej o to, że brak wspólnoty, rytuału i struktury, które daje religia, sprawia, że trudniej im znaleźć naturalne środowisko do działania wspólnego.

Brakuje im:

gotowych form uczestnictwa społecznego
wzorców zaangażowania (np. pomoc przy parafii)
wsparcia wspólnoty w trudnych momentach
impulsu ideowego lub duchowego do działania

Wielu socjologów podkreśla jednak, że zaangażowanie obywatelskie może rozwijać się także w innych środowiskach, np. we wspólnotach ideowych, ekologicznych, aktywistycznych, artystycznych. Problem w tym, że takie wspólnoty są często mniej stabilne i trwałe niż wspólnoty religijne.

Co możemy z tego wyciągnąć?

Wnioski płynące z badań są jednoznaczne: praktyki religijne bardzo często wzmacniają aktywność społeczną i obywatelską. To nie znaczy, że tylko osoby wierzące są zdolne do działania na rzecz innych – ale religia daje strukturę, motywację i przestrzeń, które sprzyjają takiej postawie.

Warto zatem rozważać:

jak wspierać wspólnotowe formy aktywności także poza kontekstem religijnym
jak wykorzystywać potencjał religijnych wspólnot do dobra wspólnego
jak budować dialog między różnymi środowiskami w imię odpowiedzialności za wspólnotę lokalną i narodową

W świecie, w którym narasta indywidualizm i izolacja społeczna, religia – ze swoją etyką wspólnoty, służby i ofiarności – może być jednym z ostatnich bastionów, w którym ludzie uczą się bycia razem dla dobra innych. I to właśnie czyni ją niezwykle cennym elementem tkanki społecznej.