Kazimierz Funk – odkrywca witamin

Kazimierz Funk to postać, której nazwisko powinno być równie rozpoznawalne jak Marii Skłodowskiej-Curie czy Ludwika Pasteura. Ten urodzony w 1884 roku w Warszawie biochemik i wizjoner zrewolucjonizował podejście do zdrowia, chorób i żywienia, wprowadzając do nauki pojęcie, które dziś zna każdy – witamina.

Już w młodości Funk wyróżniał się niezwykłą ciekawością świata. Studiował w Szwajcarii i Niemczech, gdzie ukończył chemię organiczną. Już jako doktor nauk przyrodniczych zaczął interesować się tym, co jeszcze wtedy było zupełnie nowatorskie: wpływem drobnych związków chemicznych zawartych w żywności na zdrowie człowieka.

Jego badania były pionierskie, ponieważ opierały się na założeniu, że nie wszystkie choroby mają podłoże zakaźne – niektóre wynikają po prostu z niedoboru składników odżywczych. Była to koncepcja, która na początku XX wieku wyprzedzała swój czas.

Tropem tajemniczych chorób

Kazimierz Funk rozpoczął swoją światową karierę naukową w Londynie, gdzie pracował w Instytucie Listera. Tam zainteresował się tajemniczą chorobą tropikalną znaną jako beri-beri, która dotykała głównie mieszkańców Azji spożywających głównie biały ryż. Choroba ta prowadziła do osłabienia, zaniku mięśni, paraliżu, a w wielu przypadkach do śmierci.

Co istotne, u osób, które spożywały ryż nieoczyszczony – z łuską – choroba się nie rozwijała. To pozwoliło Funkowi postawić hipotezę, że w otrębach ryżowych znajduje się nieznany jeszcze związek chemiczny, który chroni organizm przed tą chorobą.

Wkrótce udało mu się ten związek wyizolować. Była to tiamina, czyli znana dziś jako witamina B₁. To właśnie wtedy Funk wpadł na pomysł, by nadać wszystkim takim substancjom jedną wspólną nazwę – „witamina”. Nazwa ta pochodzi od łacińskich słów „vita” (życie) i „amina” (związek chemiczny zawierający grupę aminową).

Chociaż dziś wiemy, że nie wszystkie witaminy są aminami, termin ten przyjął się w języku naukowym i potocznym na całym świecie.

Witamina – rewolucja w nauce i medycynie

Odkrycie witamin zrewolucjonizowało nie tylko medycynę, ale też:

• dietetykę, umożliwiając planowanie pełnowartościowych posiłków
• rolnictwo, które zaczęło dbać o wartość odżywczą plonów, nie tylko ich ilość
• farmację, w której powstała cała gałąź suplementów i preparatów witaminowych
• epidemiologię, ponieważ zaczęto rozumieć i przeciwdziałać masowym niedoborom np. witaminy D (krzywica), A (ślepota), B₃ (pelagra) czy C (szkorbut)

Funk był pionierem nowego podejścia – myślenia o zdrowiu w kontekście mikroelementów, a nie tylko bakterii i wirusów. Dzięki jego odkryciom:

• zaczęto diagnozować choroby niedoborowe
• opracowano terapie oparte na uzupełnianiu konkretnych witamin
• zwiększyła się długość życia i jego jakość w wielu częściach świata

Inne osiągnięcia i kontrowersje

Warto podkreślić, że Funk nie poprzestał na odkryciu jednej witaminy. Przez całe życie prowadził badania nad:

• witaminą D i jej znaczeniem dla kości
• niacyną (B₃) i zapobieganiem pelagrze
• kwasem askorbinowym (witamina C), który badał w kontekście szkorbutu
• biotyną (B₇) i kwasem pantotenowym

Choć często przypisuje się mu odkrycie „wszystkich witamin”, w rzeczywistości Funk był prekursorem idei witamin, a nie ich pojedynczym odkrywcą. To jednak jego publikacja z 1912 roku była kamieniem milowym, który uruchomił lawinę kolejnych badań na całym świecie.

W niektórych kręgach toczyły się spory o pierwszeństwo. Na przykład wcześniejsze obserwacje na temat beriberi i ryżu były znane w Azji. Jednak to właśnie Funk potrafił je naukowo potwierdzić, wyizolować czynnik i nadać mu nazwę – a to w świecie nauki oznacza autentyczne odkrycie.

Kazimierz Funk na emigracji i jego życie prywatne

Po I wojnie światowej Funk wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie kontynuował karierę naukową. Pracował dla różnych instytucji badawczych, m.in. w Nowym Jorku. Chociaż miał polskie korzenie, większość jego życia zawodowego i przełomowych badań odbyła się za granicą. W Polsce przez wiele lat jego dorobek pozostawał w cieniu. Dopiero w ostatnich dekadach zaczęto go doceniać jako jednego z największych polskich naukowców XX wieku.

Był osobą bardzo skromną, całkowicie oddaną nauce. Nie szukał sławy ani zaszczytów – jego motywacją była chęć zrozumienia mechanizmów życia. Zmarł w 1967 roku, pozostawiając po sobie dziedzictwo, które do dziś wpływa na życie miliardów ludzi.

Dziedzictwo Kazimierza Funka

Współcześnie trudno przecenić znaczenie pracy Kazimierza Funka. Jego odkrycie zmieniło:

• sposób leczenia chorób
• podejście do profilaktyki zdrowotnej
• nasze rozumienie roli diety w zdrowiu człowieka
• świadomość społeczną dotyczącą składników odżywczych

Jego nazwisko coraz częściej pojawia się w podręcznikach szkolnych, na konferencjach naukowych, w nazwach instytutów badawczych i kampaniach edukacyjnych. W 2012 roku – z okazji stulecia odkrycia witamin – UNESCO uznało rok za „Rok Kazimierza Funka”.

To symboliczna forma uznania dla człowieka, który uratował życie milionów ludzi, a którego życie było dowodem na to, że wielkie odkrycia często zaczynają się od obserwacji małych detali. Dzięki niemu dziś witaminy nie są już tajemniczymi substancjami – są niezbędnymi składnikami naszej codziennej diety, a jego nazwisko jest trwale wpisane w historię medycyny i nauki.